شهر قرآنی
تدبر در قرآن
ذكر امروز
همراه با كلام وحی

نویسنده تفسیر المنار در اول سوره توبه گوید نه صحابه و نه افراد بعد از آنان هیچكدام در ابتداى این سوره بسم الله را ننوشته اند زیرا چنان كه با سوره هاى دیگر نازل گشته بود با سوره برائت نازل نشده بود. و گوید: این قول مورد اعتماد واقع گردیده و اختیار شده است ، و در علت نبودن بسم الله در اول آن سوره گفته شده : ننوشتن بسم الله در اول آن سوره بخاطر رعایت قول شخصى بوده كه گفته است آن سوره با انفال یكى مى باشد. و حال آن كه مشهور این است كه نبودن بسم الله در آغاز آن بدین جهت است كه ، چون نزول این سوره بخاطر شمشیر كشیدن بر روى كفار، و به هم زدن قراردادهاى با آنان است . جز این ها علل دیگرى هم گفته شده ، كه آنها را سبب و علت قرار دادن مشكل است . و چه بسا گفته مى شود: گفته مشهور حكمت است نه علت (1) یكى از دانشمندان در مورد این حكمت فرموده است : نبودن بسم الله دراول این سوره دلالت دارد بر این كه بسم الله یك آیه از هر سوره مى باشد بخاطر این كه استثناء به فعل همچون استثناء به گفتار آلت سنجش عموم است . در اتقان ، قشیرى به سند صحیح روایت كرده است نبودن بسم الله در ابتداى سوره برائت بدین علت است كه جبرئیل در آن بسم الله را نازل نكرد. و در شاطبیه گوید:

و بسمل بین السورتین سنة جال موها ربة و تجملا (2)
ابن قاصح در شرح آن گوید: شاعر در این بیت آگاهى داده است كه مردانى كه میان دو سوره بسم الله را آورده اند به سنت رسول الله عمل كرده اند. نموها یعنى سند آن را گر چه ذكر نكرده اند بالا برده اند و آن را نقل كرده اند و آنان عبارتند از عیسى بن مینا قالون(3) كسائى(4) و عاصم(5) و ابن كثیر(6) كه به باء و راء و دال از گفته اش بسند رجال نموها دربة به آنان اشاره شده است . و به كلمه بسنة نموها اراده نموده نوشتن صحابه بسم الله را در مصحف ، و گفته عایشه : بخوانید آن چه را در مصحف هست . و آثارى را كه مى گویند: پیغمبر اكرم (ص ) پایان پذیرفتن سوره اى را نمى دانست مگر هنگامى كه بسم الله الرحمن الرحیم براو نازل مى شد. كه این اخبار بر آن دلالت دارد كه بسم الله بارها با هر سوره اى نازل گردیده است . من گویم : از پیشوایان معصوم ما (ع ) هم مانند آن چه از آنها نقل شده روایت گردیده چنان چه در تفسیر عیاشى از صفوان جمال نقل شده كه گوید: امام صادق (ع ) به من فرمود: خداوند هیچ كتابى را از آسمان نازل نفرموده جز آن كه در سر آغازش بسم الله الرحمن الرحیم بوده ، و با نزول بسم الله الرحمن الرحیم شناخته مى شد كه سوره به آخر رسیده است(7) همچنین در كافى از یحیى بى ابى عمیر هذلى نقل شده كه گوید در نامه اى به امام باقر علیه السلام نوشتم : فدایت گردم چه مى فرمائى در مورد شخصى كه در نمازش فقط به قصد سوره حمد بسم الله الرحمن الرحیم را در ابتدا خوانده و وقتى حمد تمام شده و سوره دیگر را شروع كرده بسم الله را نخوانده است و عیاشى گفته اشكالى ندارد. حضرت به خط مبارك خود مرقوم فرمود: براى به خاك مالیدن بینى او ناپسند داشتن او یعنى عیاشى آن نماز را دوباره اعاده كند(8) در خبر صحیح محمد بن مسلم گوید: از امام صادق (ع)  پرسیدم از آیه : سبعا من المثانى و القرآن العظیم  آیا مراد سوره فاتحة الكتاب است . فرمود: بلى . عرض كردم : بسم الله الرحمن الرحیم از همان هفت آیه است ؟ فرمود: آرى آن بهترین آنهاست(9)  غیر این ها از روایات دیگر و حدیث اخیر بسم الله را از آیات ویژه سوره حمد مى داند.

و مهما تصلها او بدات براءة لتنز یلها بالسیف لست مبسملا (10)

شارح (شاطبیه ) گفته است : ضمیر(ها) در (تصلها) به برائت بر مى گردد كه از نظر ادبى اضمار قبل الذكر مى نامند و معنى شعر این است در اول سوره برائت بسم الله گفته نمى شود خواه خواننده آن را به سوره قبلش انفال وصل كند یا نكند و فقط ابتدا به خواندن برائت نماید. آنگاه حكمت در ترك بسم الله در اول آن را چنین بیان نموده : لتنز یلها بالسیف یعنى براى این كه سوره برائت جهت خشم گرفتن و بیم دادن ، و ترسانیدن است و در آن سوره فرمان به شمشیر كشیدن بر روى مشركین داده شده است . ابن عباس گوید: از على كه خدا از او خوشنود گردد پرسیدم چرا در سر آغاز سوره برائت بسم الله الرحمن الرحیم نوشته نشده است . در پاسخم فرمود: چون بسم الله پناه و زنهار است و در برائت زنهارى نیست با فرمان دست بر قبضه شمشیر زدن و بر فرق مشركین كوبیدن نازل شده است . مى گویم جاى هیچ سخنى نمى باشد كه در تعلیل بترك بسم الله در اول سوره برائت قولى كه مى توان اختیار كرد و با آن اعتماد نمود همان است كه بسم الله با آن سوره نازل نشده بود و شیخ محمد عبده در تفسیرش همان را برگزیده واگر در اقوال دیگرى كه براى علت ترك آن در اول سوره برائت بیان شده دقت شود معلوم خواهد شد كه دلیل سالمى در دست ندارند.و آن كه گوید ترك بسم الله در اول سوره برائت براى آن است كه در این سوره به شمشیر كشیدن و گسستن پیمانها فرمان داده و بسم الله آیه رحمت است مى خواهد بگوید حكمتش این بوده نه آن كه علتش و در این صورت عقیده و گفته بسیار خوبى است . زیرا در آغاز بسیارى از سوره هائى كه به عذاب نازل شده مانند سوره هل اتیك حدیث الغاشیه (88) و سوره معارج (70)كه با سال سائل بعذاب واقع آغاز شده بسم الله الرحمن الرحیم هست . و فرمایش امیرالمومنین على (ع ) كه در مجمع البیان اول سوره برائت نقل شده و گفته ناظم شاطبیه كه حضرت فرمود: بدین جهت بسم الله الرحمن الرحیم بر سر آغاز سوره برائت نازل نشده كه بسم الله براى زنهار و مهر و رحمت است ولى سورة برائت نازل شده تا با شمشیر كشیدن و تاختن بر مشركین ایمنى را از آنها بردارد(11) فشرده سخن این است كه عمده ترین دلیل در اآن شنیدن از معصوم و تعب (12) است و اخبار وارده در آن مانند همین فرمایش ‍ امیرالمومنین مخالف آن نمى باشند. زیرا آن حضرت مى خواهد روشن كند كه نازل نشدن بسم الله در سوره برائت به آن حكمت است پس مى خواهد بفرماید كه با آن نازل نگردیده چنان كه قشیرى و دیگران صریحا گفته اند كه جبرئیل آن را در آن سوره فرود نیاورده .

پی نوشتها:

1-هر نوع معرفت واقعى كه براى رسیدن به حقیقت باشد حكمت خوانده مى شود، و علت آن است كه سبب پیدایش یا موثر در پیدایش چیزى باشد و در مقام وجود و قوام خود، معلول محتاج به آن باشد و فرق آن یا سبب آن است كه مسبب توسط سبب حاصل مى شود و در صورتى كه علت موجد و پدید آورنده معلول است و اسرار احكام جزء علت است كه سبب باشد و گاهى علت ناقصه است كه آن را وجه مصلحت و مقتضاى حال و جعل حكمت گویند مثل غسل جمعه كه حكمتش را رفع كثات و از بین بردن بوى متعفن بدن قرار داده اند و آن جعل حكمت استنه علت تامه .
2-شرح شاطبیه : 30، شاطبیه قصیده ایست كه ابوالقاسم بن قیره شاطبى اندلسى متوفى 590 درباره علم قراءت سروده .
3-عیسى بن مینا از راویان نافع مى باشد مدنى است و در سال 205 در گذشته .
4-ابوالحسن على ابن حمزه كوفى بغدادى ، یكى از قراء سبعه در سال 179 در یكى از روستاهاى رى بنام رنبویه از دنیا رفت .
5-عاصم بن ابى النجود بهدله از بزرگترین ومشهورترین قاریان و قرائتش را بتوسط زربن حبیش و ابى عبدالرحمن السلمى از امیرالمومنین على (ع) دریافت نموده ، فوتش در سنه 128 بوده
6-عبد الله بن كثیر یكى از قراء سبعه است فوتش در مكه سنه 120 بوده
7-وسائل الشیعه 4 حدیث 12.
8-این حدیث را مرحوم كلینى در فروع كافى
9-وسائل الشیعه 4 ابواب القرائة فى الصلوة با!حدیث 2
10-شرح شاطبه : 32 شارح على محمد الضباح
11-مجمع البیان 5
12-به صرف آن كه شارع گفته پذیرفتن

منبع: كتاب قرآن هرگز تحریف نشده




طبقه بندی: شبهات قرآنی،
[ شنبه 16 خرداد 1394 ] [ 07:36 ق.ظ ]
دانشنامه قرآنی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
بازدید این ماه : نفر
حمایت می كنیم